Het Vaticaan is niet alleen een spiritueel centrum. Het is een uitgestrekte economische entiteit met een eigen bank, vastgoedbezit en operationele bureaucratie. Eeuwenlang draaide die machinerie op traditie en administratieve hiërarchie. Dat veranderde vanaf 2014.
Paus Franciscus zag de noodzaak in om de boeken op te schonen. Hij richtte het Secretariaat voor Economie op. Dit was geen cosmetische verandering. Het nieuwe orgaan heeft directe zeggenschap over alle economische activiteiten binnen de Heilige Stoel en Vaticaanstad. Het doel was transparantie. Het resultaat was een gecentraliseerd toezichtsmechanisme dat rechtstreeks verantwoording aflegt aan de paus.
Maar financiële hervormingen waren slechts het halve werk. Ook de structurele verrotting in de Romeinse Curie moest verholpen worden.
In 2016 breidde Franciscus zijn administratieve revisie uit. Hij creëerde twee nieuwe dicasteries (afdelingen). Eén daarvan was het dicasterie voor de leken, het gezin en het leven. Zijn taak? Pastorale zorg voor leken en gezinnen. De andere was het dicasterie ter bevordering van de integrale menselijke ontwikkeling. Deze afdeling richtte zich op gemarginaliseerde bevolkingsgroepen. Migranten. Slachtoffers van gewapende conflicten. Mensen bleven vaak buiten de traditionele liefdadigheidskringen.
Deze bewegingen verschoven de macht. Ze hebben ook de focus verlegd. Maar de grootste schok kwam in 2022.
Franciscus vaardigde een nieuwe apostolische grondwet uit. Het heet Praedicate evangelium (“Predik het Evangelie”). Dit document heeft niet alleen de regels aangepast. Het herschreef de handleiding voor de Curia.
De belangrijkste verandering? Wie mag leiding geven.
Voorheen konden alleen kardinalen en bisschoppen deze grote afdelingen leiden. Franciscus deed de deur open. Nu kan ieder lid van de gelovigen een dicasterie presideren. De barrière van rang werd verwijderd. In plaats daarvan werden termijnen opgelegd.
Vijf jaar. Dat is de standaard afspraakduur. Het is slechts één keer hernieuwbaar. Dit doorbreekt het levenslange ambtsmodel dat generaties lang het leiderschap van het Vaticaan heeft gedefinieerd. Het dwingt omzet af. Het nodigt uit tot nieuwe perspectieven.
En daar bleef het niet bij.
Franciscus brak opnieuw met de traditie door verschillende vrouwen aan te stellen om deze dicasteries te leiden. Dit was niet symbolisch. Deze vrouwen leidden grote afdelingen. Ze beheerden budgetten, personeel en strategie. De hiërarchie van geslacht werd uitgedaagd door de hiërarchie van competentie.
Waarom is dit van belang voor de wijdere wereld?
Omdat het Vaticaan een model is voor institutionele verandering. Het laat zien dat zelfs de meest gevestigde organisaties zich kunnen aanpassen. Het bewijst dat transparantie niet alleen over boekhouding gaat. Het gaat erom wie er aan tafel mag zitten.
De hervormingen waren radicaal. Ze verminderden het administratieve monopolie. Ze hebben de verantwoordelijkheid vergroot. Ze stelden het leiderschap open voor leken en vrouwen.
Maar aanpassing creëert wrijving. Oude tradities verdwijnen niet van de ene op de andere dag. Er zijn tegenreacties. Er zijn vragen over de continuïteit.
Toch is de richting duidelijk. De Curie wordt steeds seculierer. Meer verantwoordelijk. Diverser.
Is het klaar? Nee.
Hervorming is een proces. De structuur is nieuw. De cultuur moet nog een inhaalslag maken.
Maar het precedent is geschapen.
